Chiếc nhãn 'võ thuật' và cuộc chiến phân loại trong thể thao đối kháng toàn cầu

Trên khán đài nhà thi đấu Lumpinee ở Bangkok, một đêm tháng Ba, tôi ngồi cạnh một nhà phân tích dữ liệu trẻ người Singapore. Cậu mở laptop, gõ vài dòng, rồi quay sang hỏi: “Chị nghĩ trận này có nên đưa vào cơ sở dữ liệu MMA không?” Tôi nhìn xuống sàn đấu – nơi hai võ sĩ đang khóa clinch theo lối đặc trưng của Muay Thái, một kỹ thuật mà bất kỳ ai từng xem UFC đều biết là bị hạn chế nghiêm ngặt dưới Luật thống nhất. Câu hỏi của cậu ấy, tưởng chừng chỉ là chuyện kỹ thuật khô khan, lại chạm vào trung tâm của một vấn đề đang âm ỉ trong ngành thể thao đối kháng toàn cầu: phân loại. Trong suốt 37 năm theo dõi các sàn đấu từ Tokyo đến Las Vegas, từ Bangkok đến Rio de Janeiro, tôi đã chứng kiến võ thuật chuyển mình từ một bộ môn truyền thống địa phương thành một ngành công nghiệp toàn cầu trị giá hàng tỷ đô la. Cùng với sự mở rộng đó là một vấn đề dai dẳng chưa từng được giải quyết triệt để: chiếc nhãn “martial arts” – hay “võ thuật” – được dùng để chỉ quá nhiều thứ khác nhau. Dưới chiếc nhãn đó, chúng ta có MMA (Mixed Martial Arts) – nơi các đòn đánh và vật được phối hợp trong một khung luật tương đối thống nhất; quyền anh chuyên nghiệp với bốn tổ chức danh hiệu lớn (WBA, WBC, IBF, WBO) hoạt động theo logic hoàn toàn khác; kickboxing với các quy tắc riêng của Glory, K-1 hay các giải Thái Lan như Lumpinee và Rajadamnern; các môn vật như ADCC và IBJJF với hệ thống tính điểm riêng biệt; sanda và wushu taolu – hai bộ môn của võ thuật Trung Quốc với triết lý hoàn toàn trái ngược; Vovinam – môn võ cổ truyền Việt Nam với hệ thống đai và bài quyền riêng; và cả những trận đấu không chính thức trên các sân khấu tự phát. Mỗi bộ môn trong số đó có một logic riêng. MMA tính điểm dựa trên tổng hợp hiệu quả đòn đánh, khả năng kiểm soát và kết thúc trận đấu. Quyền anh chuyên nghiệp tính điểm theo hiệp, với trọng số khác nhau giữa các hiệp. Kickboxing của Glory chú trọng số lượng đòn đánh nặng. Taolu – phần biểu diễn của wushu – được chấm bằng điểm độ khó và độ chính xác của động tác, không có đối kháng trực tiếp. Sanda có cả đánh và vật, nhưng với quy tắc khác MMA. Vovinam có hệ thống đòn chân, đòn tay và khóa vật, được chấm theo quy chuẩn riêng của Liên đoàn Vovinam Việt Nam và Liên đoàn Vovinam Thế giới. Nhầm lẫn giữa các bộ môn này không phải chuyện hiếm. Ngay cả các nhà phân tích chuyên nghiệp đôi khi cũng gộp chung dữ liệu, dẫn đến những kết luận sai lệch. Với người hâm mộ phổ thông, việc một trận đấu thuộc bộ môn nào – và do đó, được chấm theo cách nào – có thể quyết định việc họ hiểu đúng hay hiểu sai về kết quả. Để hiểu vì sao phân loại lại quan trọng đến vậy, hãy bắt đầu bằng một ví dụ cụ thể. Trong MMA dưới Luật thống nhất, một đô vật có thể thắng trận bằng cách kiểm soát đối thủ trên sàn trong phần lớn thời gian, ngay cả khi họ không tung ra đòn đánh nào đáng kể. Trong quyền anh chuyên nghiệp, điều tương tự không thể xảy ra – bạn phải đánh trúng, và số lượng cũng như chất lượng đòn đánh quyết định điểm. Trong Muay Thái theo luật của Lumpinee, một clinch chặt chẽ và đòn thúc gối có thể mang lại điểm số cao hơn cả những cú đấm mạnh. Khi một nhà phân tích gộp chung ba loại dữ liệu này lại, họ đang tạo ra một hỗn hợp vô nghĩa về mặt thống kê. Một võ sĩ MMA với tỷ lệ thắng bằng quyết định cao có thể bị đánh giá thấp nếu bị so sánh với một võ sĩ quyền anh có cùng tỷ lệ – bởi vì trong MMA, thắng bằng quyết định không kém phần giá trị so với thắng bằng knockout. Trong quyền anh, knockout là cách kết thúc được tôn vinh hơn, nhưng không phải lúc nào cũng phản ánh trình độ cao hơn. Điều tương tự xảy ra với những chỉ số được gọi là “cơ bản”: độ chính xác của đòn đánh, tỷ lệ phòng thủ trước takedown, tần suất kết thúc bằng khóa. Mỗi chỉ số này chỉ có ý nghĩa trong một khung luật cụ thể. Chỉ số takedown defense, chẳng hạn, hoàn toàn vô nghĩa trong quyền anh – vì takedown không phải là một phần của bộ môn này. Vậy mà tôi đã từng thấy những bảng so sánh “những tay đấm vĩ đại nhất mọi thời đại” xếp chung Muhammad Ali với Khabib Nurmagomedov, dựa trên những chỉ số được thiết kế riêng cho MMA. Nguy hiểm hơn cả là những trường hợp võ sĩ chuyển bộ môn. Khi một võ sĩ Muay Thái nổi tiếng như Rodtang Jitmuangnon chuyển sang một thể thức lai, thành tích cũ của họ không thể được sử dụng để dự đoán kết quả. Trong một trận Muay Thái thuần túy, họ có thể đã có hàng trăm trận thắng, nhưng dưới luật MMA, khả năng chống takedown của họ có thể bằng không. Ngược lại, một đô vật cổ điển có thể thống trị MMA ở hạng cân của mình nhưng hoàn toàn thất bại trong một giải vật thuần túy nếu họ không quen với hệ thống tính điểm đặc thù của môn đó. Sự khác biệt giữa MMA và các môn võ truyền thống còn phức tạp hơn. Wushu taolu – môn biểu diễn của võ thuật Trung Quốc – được chấm điểm bởi hội đồng giám khảo dựa trên độ khó và độ chính xác của các động tác. Đây là một môn thể thao thi đấu nghiêm túc, nhưng logic của nó hoàn toàn khác với bất kỳ môn đối kháng nào. Việc áp dụng khung phân tích thắng-thua cho taolu sẽ dẫn đến những kết luận vô nghĩa, bởi vì trong taolu không có “thua” theo nghĩa đối kháng trực tiếp. Sanda – cũng là một môn của võ thuật Trung Quốc – lại là một bộ môn đối kháng thực thụ, với đánh và vật, nhưng có quy tắc chia hiệp và tính điểm khác biệt cả với MMA lẫn với kickboxing. Sự tồn tại song song của taolu và sanda dưới cùng một chiếc nhãn “wushu” là một ví dụ hoàn hảo cho thấy chiếc nhãn “võ thuật” đa nghĩa đến mức nào. Ở Việt Nam, Vovinam là một trường hợp tương tự. Đây là môn võ cổ truyền có hệ thống đòn chân, đòn tay, khóa vật, và cả các bài quyền biểu diễn – tức là nó chứa cả yếu tố đối kháng lẫn yếu tố biểu diễn trong cùng một bộ môn. Một võ sĩ Vovinam có thể thi đấu đối kháng ở hạng cân của mình, và cũng có thể thi biểu diễn quyền. Hai thể thức này được chấm theo hai hệ thống hoàn toàn khác nhau, nhưng cùng nằm dưới một chiếc nhãn duy nhất. Ở tầm tổ chức, sự đa dạng này tạo ra các hệ sinh thái khác nhau. UFC, ONE Championship, Bellator và PFL hoạt động theo mô hình MMA với cấu trúc độc quyền hợp đồng. Quyền anh chuyên nghiệp hoạt động theo mô hình tự do hơn, với bốn tổ chức danh hiệu cạnh tranh và các promoter cá nhân nắm quyền lực. Kickboxing có Glory và các giải Thái Lan với sự phân mảnh danh hiệu cao hơn nữa. Các môn vật có ADCC và IBJJF với hệ thống giải đấu mở. Và sanda, taolu, Vovinam tồn tại chủ yếu trong khuôn khổ các giải quốc gia và đại hội thể thao, với mô hình tổ chức hoàn toàn khác. Những khác biệt này có ý nghĩa kinh tế rõ rệt. Doanh thu của UFC đến từ PPV, truyền hình, vé và tài trợ. Doanh thu của các giải quyền anh chuyên nghiệp phụ thuộc nhiều hơn vào PPV và các trận đấu lớn. Kickboxing ở Thái Lan dựa vào lượng khán giả đặt cược tại chỗ và các nhà tài trợ địa phương. Taolu và sanda phụ thuộc vào đầu tư nhà nước và các chương trình phát triển của liên đoàn. Việc áp dụng khung phân tích của mô hình này cho mô hình khác sẽ cho ra những kết luận sai lầm về mặt tài chính. Ngay ở mức độ người hâm mộ, ranh giới này cũng có tác động. Người xem MMA kỳ vọng một trận đấu có thể kết thúc bằng knockout, khóa, hoặc quyết định của trọng tài. Người xem quyền anh chuyên nghiệp kỳ vọng một trận đấu được phân định bằng điểm số sau nhiều hiệp. Người xem Muay Thái tại Lumpinee có thể đánh giá một trận đấu dựa trên tỷ lệ cược thay đổi liên tục trong trận. Và người xem taolu đánh giá một bài biểu diễn dựa trên tiêu chuẩn nghệ thuật và kỹ thuật hoàn toàn khác. Quay trở lại câu hỏi của cậu phân tích trẻ ở Bangkok: liệu một trận Muay Thái có nên được đưa vào cơ sở dữ liệu MMA? Về mặt kỹ thuật, câu trả lời là không – bởi vì nếu đưa vào, dữ liệu đó sẽ làm nhiễu các chỉ số và dẫn đến những so sánh vô nghĩa. Nhưng về mặt thực tiễn, ranh giới không phải lúc nào cũng rõ ràng. Một số võ sĩ thi đấu ở cả hai bộ môn. Một số giải đấu kết hợp các quy tắc. Một số trận đấu diễn ra dưới những luật lai không hoàn toàn thuộc về bộ môn nào. Điều thú vị là, trong khi giới phân tích cố gắng phân loại rạch ròi, thì chính các võ sĩ và promoter lại đang chủ động xóa nhòa ranh giới. Hiện tượng crossover – võ sĩ từ bộ môn này chuyển sang bộ môn khác – đã trở thành một phần của chiến lược tiếp thị. Một nhà vô địch quyền anh chuyển sang MMA, hay một võ sĩ MMA thách đấu một tay đấm quyền anh, tạo ra những sự kiện có sức hút thương mại khổng lồ, bất chấp việc so sánh trực tiếp là vô nghĩa về mặt kỹ thuật. Nhưng đây mới là điểm phản trực giác: chính sự mơ hồ này lại đang mở rộng thị trường thể thao đối kháng, chứ không thu hẹp nó. Người hâm mộ không đến để xem một môn thể thao thuần túy – họ đến để xem những cuộc đối đầu giữa các trường phái, giữa các phong cách, giữa các nền văn hóa. Sự phân loại rạch ròi, về mặt thương mại, có thể là điều tệ hại. Điều mà giới phân tích thường bỏ qua là: người hâm mộ không cần một hệ thống phân loại hoàn hảo. Họ cần một câu chuyện. Và câu chuyện hay nhất thường nằm ở vùng xám – nơi một võ sĩ vật truyền thống đối đầu với một tay đấm MMA, nơi một võ sĩ Thái Lan đối đầu với một kickboxer châu Âu, nơi ranh giới giữa các bộ môn không còn quan trọng bằng câu hỏi: ai sẽ thắng? Tuy nhiên, với tư cách là nhà báo, chúng ta cần phân biệt giữa việc thưởng thức vùng xám và việc phân tích mù mờ. Chúng ta có thể thưởng thức một sự kiện crossover vì tính giải trí của nó, nhưng không được phép sử dụng dữ liệu của nó để đưa ra những kết luận khoa học về một bộ môn cụ thể. Sự chuyên nghiệp nằm ở chỗ biết khi nào nên phân loại và khi nào nên để nguyên sự đa dạng. Trong nhiều năm, tôi đã chứng kiến không ít bài phân tích sai lệch vì tác giả không phân biệt được sự khác nhau giữa các bộ môn. Một bài báo về “những võ sĩ vĩ đại nhất” xếp chung các huyền thoại quyền anh với các nhà vô địch MMA, dựa trên những tiêu chí không thể so sánh. Một phân tích về “hiệu quả đòn đánh” gộp chung số liệu từ các bộ môn có luật hoàn toàn khác nhau. Những sai lầm này không chỉ gây hiểu nhầm cho người đọc mà còn làm tổn hại đến uy tín của ngành phân tích thể thao nói chung. Có một sự thật mà tôi học được sau nhiều thập kỷ: trước khi trở thành một thiên tài được truyền thông tôn vinh, mỗi võ sĩ chỉ là một đứa trẻ học cách chịu đựng ánh mắt soi xét trên sàn tập. Ánh mắt đó không phân biệt bộ môn. Một đứa trẻ tập Vovinam ở Hà Nội, một đứa trẻ tập Muay Thái ở Isan, một đứa trẻ tập vật ở Dagestan – họ đều trải qua những năm tháng thầm lặng trước khi bất kỳ ai gọi họ là tài năng. Và chính sự thầm lặng đó là điểm chung duy nhất có thể so sánh giữa các bộ môn, bởi vì tất cả những thứ khác – luật, điểm số, hợp đồng – đều khác biệt. Câu hỏi đặt ra cho những người làm thể thao đối kháng chuyên nghiệp không phải là “làm sao để phân loại mọi thứ thật rõ ràng”, mà là “làm sao để người hâm mộ hiểu được sự khác biệt giữa các bộ môn mà không mất đi sự hứng thú với những cuộc đối đầu xuyên biên giới”. Đó là một thách thức cân bằng – giữa tính chính xác của phân tích và sức hút của kể chuyện. Với tôi, sau 37 năm theo dõi các sàn đấu, chiếc nhãn “võ thuật” vẫn là một trong những từ thú vị nhất trong ngành. Nó đa nghĩa đến mức khó chịu, nhưng cũng chính vì thế mà nó phản ánh được sự phong phú của một ngành thể thao không ngừng tiến hóa. Khi truyền thông xôn xao về một trận crossover mới, tài năng thật sự vẫn lặng lẽ rèn luyện trên sàn tập – dù đó là sàn MMA, võ đài quyền anh, hay sân taolu. Câu hỏi của cậu phân tích trẻ ở Bangkok sẽ còn được hỏi nhiều lần nữa, và mỗi lần trả lời, chúng ta lại có cơ hội hiểu rõ hơn về bộ môn mình đang theo dõi.