Điểm tuyệt đối ở giải Mỹ: So, Liang và tiếng vọng của những nước cờ chưa ngã ngũ

Trong phòng thi đấu vắng khán giả, Wesley So ngồi bất động như một quân cờ đã tìm đúng ô của mình. Tôi đã quen với hình ảnh ấy qua nhiều năm theo dõi anh — bàn tay đặt lên quân Vua rồi rút lại, để lại một khoảng lặng đủ dài khiến người đối diện tưởng mình đã nhìn thấu ý đồ. Ở giải vô địch cờ vua Hoa Kỳ, cả So lẫn Awonder Liang đều đang giữ điểm số tuyệt đối sau những vòng đầu tiên. Bảng tin gọi đó là "khởi đầu hoàn hảo", và hai chữ ấy nghe như một lời chúc phúc đã được niêm phong.

Tôi đọc dòng tin ấy và tự hỏi: hoàn hảo so với điều gì? Người ta không nói cho tôi biết hai kỳ thủ này đã gặp ai, đã đi qua bao nhiêu vòng, đối thủ của họ mạnh đến đâu. Một điểm số tuyệt đối, nếu đứng một mình, chỉ là một dấu vết không có gốc rễ. Và như mọi dấu vết không có gốc rễ, nó có thể bị xóa đi bất cứ lúc nào. Đó là lý do tôi không viết về tỷ số. Tôi viết về những gì còn lại sau khi tỷ số đã bị người ta quên.

Muốn hiểu ván cờ này, phải đặt nó vào đúng khung của nó. Giải vô địch cờ vua Hoa Kỳ là một sự kiện quốc gia, thường được tổ chức theo thể thức vòng tròn, nơi những kỳ thủ hàng đầu nước Mỹ đối đầu trực tiếp qua nhiều ván. Nó không nằm trong chu trình tranh ngôi vô địch thế giới của FIDE, cũng không phải con đường trực tiếp dẫn tới giải Candidates. Giá trị của nó nằm ở chỗ khác — danh dự quốc gia, hệ số Elo được bảo vệ hoặc đánh đổi, và một chút ánh sáng truyền thông dành cho một môn thể thao vốn lặng lẽ đến mức người ta thường chỉ nhớ nó khi có ai đó gục ngã.

Wesley So là một kỳ thủ đã ở lại rất lâu trên đỉnh cao. Anh từng là nhà vô địch Hoa Kỳ, từng giữ hệ số trên 2700 trong nhiều năm, và là một trong những gương mặt quen thuộc của làng cờ thế giới. Một khởi đầu toàn thắng với anh không phải điều gây kinh ngạc; nó chỉ là sự lặp lại của một đẳng cấp đã được xác lập từ lâu. Điều đáng nói hơn nằm ở người còn lại.

Awonder Liang là một kỳ thủ trẻ người Mỹ, thuộc thế hệ kế tiếp đang lớn lên trong hệ thống cờ vua có nguồn lực dồi dào nhất hành tinh. Nếu một khởi đầu tuyệt đối của So là chuyện bình thường, thì một khởi đầu tuyệt đối của Liang là một tín hiệu cần được ghi lại. Không phải vì nó chứng minh điều gì, mà vì nó đánh dấu một khoảnh khắc: người trẻ bắt đầu chạm vào vùng đất mà người già đang canh giữ.

Ở một góc khác của bảng tin, có một dòng kết quả: Mark Paragua thắng một kỳ thủ được ghi tên là Yip. Chi tiết này khiến tôi dừng lại. Paragua là một đại kiện tướng đã thành danh, còn cái tên Yip gợi tới một kỳ thủ nữ của làng cờ Mỹ. Hai cái tên ấy đứng cạnh nhau trong cùng một dòng kết quả là một điều lạ — hoặc là giải đấu đang diễn ra đồng thời ở nhiều bảng, hoặc là có ai đó đã ghép nhầm hai nguồn tin. Tôi chưa thể xác minh, nên tôi chỉ ghi lại nó như một vết nứt nhỏ trên mặt gương. Những vết nứt nhỏ thường là nơi người ta nhìn thấy sự thật đầu tiên.

Và đây là chỗ tôi muốn dừng lâu hơn một chút. Trong cùng khoảng thời gian ấy, làng cờ còn lan truyền một nội dung khác — sáu video hướng dẫn của kiện tướng quốc tế Valeri Lilov, bàn về cách quân Đen đối phó sau nước đi 1.d4 d5. Danh mục ấy bao gồm Colle System, Trompowsky Attack, Torre Attack, London System, Catalan, Blackmar-Diemer Gambit và Richter-Veresov. Sáu video, mỗi video một kế hoạch.

Để công bằng, tôi phải nói rõ hơn về những hệ thống này, vì chúng thường bị gộp vào một cụm mà không ai chịu giải thích. Colle System là cách quân Trắng dựng một thế trận với Tượng ở ô d3 và Mã ở f3, hướng tới đòn e4 trong tương lai. Trompowsky Attack lại là một lựa chọn hung hãn hơn, với Tượng lên g5 ngay từ đầu, sẵn sàng đổi quân để phá cấu trúc của Đen. Torre Attack đi theo con đường tương tự nhưng chậm rãi hơn. London System là hệ thống nổi tiếng nhất trong nhóm — Trắng xây một bức tường kiên cố rồi mới tìm cách mở đường. Catalan là một hệ thống có chiều sâu chiến lược, kết hợp giữa kiểm soát trung tâm và áp lực lên cánh Vua. Blackmar-Diemer Gambit là một canh bạc, nơi Trắng hy sinh một quân tốt để giành thế chủ động. Còn Richter-Veresov là một hệ thống hiếm gặp, xuất hiện đủ ít để nhiều người cầm quân Đen không kịp chuẩn bị.

Đọc danh sách ấy, tôi nhận ra một điều thú vị về cách cờ vua vận hành như một thị trường tri thức. Những hệ thống này đều là những phương án mà quân Trắng chọn để né tránh lý thuyết khai cuộc chính thống sau 1.d4 d5 — thay vì chơi 2.c4 và bước vào mê cung Slav, Semi-Slav hay Queen's Gambit, Trắng dựng một thế trận vững chắc, ít lý thuyết, ít rủi ro. Trong ngôn ngữ của người viết quảng cáo, chúng được gọi là "cực kỳ nguy hiểm". Trong ngôn ngữ của người chơi cờ, chúng chỉ là một nhánh quen thuộc mà bất cứ ai cầm quân Đen đều đã từng gặp ít nhất vài lần trong đời.

Điểm tuyệt đối ở một giải quốc gia và một danh mục khai cuộc bán trên mạng không kể cùng một câu chuyện — chúng chỉ tình cờ xuất hiện cạnh nhau trong cùng một dòng tin, và chính sự tình cờ ấy lại tiết lộ nhiều hơn cả hai nội dung gộp lại.

Tôi muốn nhìn kỹ hơn vào hai chữ "nguy hiểm". Trong cờ vua, nguy hiểm là một phạm trù có thể đo được. Một hệ thống nguy hiểm là hệ thống khiến đối thủ phải suy nghĩ lâu hơn, tiêu tốn nhiều thời gian hơn, dễ mắc sai lầm hơn dưới áp lực. Colle hay London có nguy hiểm không? Chúng khó chịu, chúng đòi hỏi sự chuẩn bị, nhưng chúng không phải là những đòn tấn công chớp nhoáng. Chúng là những căn phòng kín có khóa chắc — không đẹp, không ồn ào, nhưng khiến người ta phải bỏ công tìm chìa.

Cái gọi là "cực kỳ nguy hiểm" ở đây, thực chất, là một cách nói của người bán hàng. Nó biến nỗi lo thành nhu cầu, biến sự chuẩn bị thành một sản phẩm có giá. Và tôi không trách điều đó. Cờ vua sống được là nhờ những người bán tri thức, nhờ những khóa học, những video, những người truyền nghề. Nhưng tôi muốn tách hai thứ ra: một bên là kỹ thuật, một bên là cách nó được bọc giấy.

Tôi nhớ có lần ngồi xem lại một ván đấu cũ của mình, cách đây nhiều năm, khi tôi còn tự gọi mình là một kỳ thủ. Tôi đã thua trong một thế trận Colle mà tôi tưởng mình đã nắm rõ. Đối thủ của tôi không chơi hay hơn. Anh ta chỉ kiên nhẫn hơn. Anh ta chờ tôi tự phá vỡ cấu trúc của chính mình, và tôi đã làm đúng như vậy, vào khoảng nước thứ ba mươi mấy. Sau ván đó, tôi ngồi rất lâu trước bàn cờ trống, không buồn, không giận, chỉ nhìn những ô vuông và nghĩ về cách người ta thường đổ lỗi cho khai cuộc trong khi lỗi nằm ở sự kiêu ngạo.

Ký ức ấy khiến tôi nhìn sáu video của Lilov bằng con mắt khác. Chúng không dạy người ta thắng. Chúng dạy người ta cách không bị bất ngờ. Và trong cờ vua, không bị bất ngờ đã là một nửa của chiến thắng. Nửa còn lại nằm ở chỗ không ai bán được: sự tĩnh lặng trước một thế trận chưa ngã ngũ.

Ở đây, tôi phải nói về một điều mà ít người viết về cờ vua chịu nói. Ngành công nghiệp nội dung cờ vua đang vận hành theo một nhịp điệu kỳ lạ. Một mặt, nó sản xuất ra những dòng tin về kết quả — nhanh, ngắn, dễ quên, sinh ra để chết trong vòng một tuần. Mặt khác, nó sản xuất ra những danh mục khai cuộc — chậm, dài, được thiết kế để tồn tại nhiều năm, như những hóa thạch nằm im trong lòng đất. Kết quả là con phù du. Danh mục là hóa thạch. Và cả hai đều bị đối xử như nhau: được đẩy lên dòng thời gian, được tiêu thụ trong vài giây, rồi bị cuốn đi.

Điều tôi muốn nói là thế này. Khi một dòng tin trộn lẫn kết quả giải vô địch quốc gia với lời quảng cáo cho một danh mục khai cuộc, đó là một lỗi kỹ thuật, nhưng nó còn hơn thế. Đó là một triệu chứng. Nó cho thấy người ta đang xử lý cờ vua như một dòng hàng hóa, nơi mọi thứ đều có thể được gom vào một khung, miễn là nó tạo ra đủ lượt nhấp. Kết quả và khai cuộc, So và Lilov, ván cờ đang diễn ra và khóa học đang được bán — tất cả bị nghiền thành một thứ bột mì đồng nhất, và người đọc không còn phân biệt được đâu là tin, đâu là quảng cáo.

Tôi viết bài này không để kết tội một ai. Tôi viết vì tôi tin rằng cờ vua xứng đáng được đối xử tử tế hơn thế. Nó xứng đáng có những dòng tin được xác minh, những kết quả được đặt trong bối cảnh đầy đủ, những kỳ thủ được gọi đúng tên. Khi điểm tuyệt đối của một kỳ thủ trẻ bị ném lên mạng mà không kèm theo một đối thủ, một vòng đấu, một dữ liệu cụ thể, thì đó không phải là tin tức — đó là một tiếng vỗ tay trong phòng trống, vang lên rồi tan biến, không ai kịp nghe thấy nó dành cho ai.

Một ván cờ có thể phai màu, nhưng cách ta kể về nó thì ở lại — và chính cách kể ấy mới là thứ định hình ký ức của thế hệ sau.

Tôi quay lại với Wesley So và Awonder Liang. Điều đáng nhớ về họ không nằm ở chữ "hoàn hảo" trên bảng tin. Điều đáng nhớ nằm ở khoảng cách giữa hai người họ — một người đã đi qua gần như toàn bộ con đường sự nghiệp, một người mới đặt những bước đầu tiên trên con đường ấy. Giải vô địch Hoa Kỳ, với thể thức vòng tròn khắc nghiệt, là nơi hai con đường buộc phải gặp nhau. Và khi họ gặp nhau, điều được quyết định không phải là ai vô địch, mà là thế hệ nào đang bắt đầu cầm nhịp.

Làng cờ Mỹ đang ở trong một giai đoạn sung mãn hiếm có. Những cái tên như Fabiano Caruana, Hikaru Nakamura, Leinier Dominguez, và chính So tạo nên một tầng lớp tinh hoa dày đặc. Phía sau họ, một thế hệ trẻ lớn lên trong hệ sinh thái được tài trợ bởi các nền tảng trực tuyến, nơi một ván cờ có thể được hàng trăm nghìn người xem cùng lúc. Đó là một mô hình khác với những nền cờ vua dựa vào nhà nước hay tập đoàn. Nó không đẹp hơn, không công bằng hơn, nhưng nó tạo ra một dòng chảy liên tục những người chơi mới, và trong dòng chảy ấy, Awonder Liang chỉ là một trong những cái tên sẽ còn được nhắc đến.

Có một điều tôi luôn tự nhắc mình mỗi khi ngồi trước một bảng tin cờ vua. Cái chết thật của một thế hệ vàng không đến từ việc họ thua một ván. Nó đến từ việc ta ngừng nhớ họ. Một kỳ thủ rơi khỏi mặt báo không biến mất vì anh ta yếu đi, mà vì không còn ai chịu viết về anh ta đủ chậm, đủ kỹ, đủ kiên nhẫn. Và điều ấy đang xảy ra với quá nhiều người trong làng cờ, mỗi ngày, một cách lặng lẽ.

Nhưng tôi không muốn kết thúc bằng một lời tiên tri. Tôi đã học được, sau nhiều năm viết về những người thắng cuộc và những người bị lãng quên, rằng tiên tri là công việc của người bán vé, không phải của người ghi chép. Điều tôi có thể làm là ghi lại khoảnh khắc này một cách trung thực nhất có thể: một điểm số tuyệt đối chưa có gốc rễ, một dòng kết quả còn mờ nghĩa, một danh mục khai cuộc được gọi là "cực kỳ nguy hiểm" để bán cho người ta nỗi lo, và một thế hệ trẻ đang lặng lẽ bước vào vùng ánh sáng.

Khán đài trống vẫn có tiếng vọng — chỉ cần ta đủ tĩnh lặng để nghe.

Và nếu có một điều tôi muốn gửi lại cho những người đọc đến tận dòng này, thì đó là thế này. Một kỳ thủ trẻ khởi đầu toàn thắng có thể không vô địch. Một danh mục khai cuộc có thể không giúp ai thắng nổi một ván. Nhưng cách chúng ta ghi lại những điều ấy hôm nay sẽ quyết định ai còn được nhớ đến vào ngày mai. Những thế hệ rồi sẽ qua đi, nhưng bài thơ về họ thì cứ được viết mãi — miễn là còn có ai đó chịu ngồi lại, đủ lâu, để nghe tiếng vọng của một ván cờ chưa ngã ngũ.