Việt Nam 0-3 Trung Quốc ở tứ kết Asiad 20: Đọc trận đấu từ những khoảng trống

Trong bóng chuyền, có những trận mà tỷ số nói dối, và có những trận mà tỷ số nói thật nhưng nói quá ít. Trận tứ kết giữa tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam và Trung Quốc tại Asiad 20 thuộc loại thứ hai. Việt Nam thua 0-3 và dừng bước. Nếu chỉ đọc dòng kết quả ấy rồi gật gù rằng Trung Quốc mạnh hơn, ta đã bỏ lỡ vở kịch thật sự. Quả bóng chỉ là diễn viên phụ; vở kịch thật sự nằm ở khoảng trống giữa người chắn bóng và hàng thủ sau, nơi quả bóng chưa từng được chạm tới. Tôi vẫn giữ thói quen xem lại một trận đấu ít nhất hai lần: một lần để cảm nhịp, một lần để ghi lại vị trí của những người không có bóng trong tay. Chính lần xem thứ hai ấy mới là lúc trận đấu tự khai ra điều nó muốn giấu.

Asiad 20 — Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 20 — là sân chơi đa môn do Hội đồng Olympic châu Á tổ chức, mang tính biểu tượng khu vực rất cao nhưng không nằm trong hệ thống tính điểm xếp hạng của Liên đoàn Bóng chuyền Quốc tế. Thắng thua ở đây không đẩy thứ hạng thế giới của Việt Nam lên hay xuống, nhưng nó tác động trực tiếp đến uy tín, đến nguồn lực và đến cách người ta nhìn về một nền bóng chuyền. Bóng chuyền tại đại hội đánh theo thể thức vòng bảng rồi tứ kết, bán kết, chung kết. Tứ kết là trận loại trực tiếp đầu tiên — mọi thành quả của vòng bảng có thể bị xóa sạch chỉ trong một đêm. Việt Nam bước vào trận ấy với tư cách một đội nằm trong nhóm 5-8 của châu Á, và rời giải cũng đúng với vị trí đó. Bảng xếp hạng châu Á không có chỗ cho sự mơ hồ: Trung Quốc và Nhật Bản ở tầng tranh huy chương vàng, Thái Lan và Hàn Quốc tranh nhau tấm vé còn lại vào nhóm huy chương, còn Việt Nam — cùng Kazakhstan, Đài Bắc Trung Hoa, Indonesia, Philippines — thuộc nhóm "phần còn lại". Một trận tứ kết gặp Trung Quốc là lá thăm khó nhất mà Việt Nam có thể bốc phải.

Điều đáng nói là tôi không có lấy một con số để bám vào. Không tỷ số từng set, không tỷ lệ đập thành công, không số lần chắn bóng, không tỷ lệ chuyền một hoàn hảo. Bản tin tôi đọc chỉ ghi vỏn vẹn một câu: Việt Nam thua Trung Quốc 0-3 và dừng chân ở tứ kết. Nhưng chính sự trống rỗng ấy lại là một dữ kiện. Khi một trận thua bị ghi lại bằng một mệnh đề trung tính, không tên cầu thủ, không diễn biến, ta biết bản tin được viết từ bảng kết quả chứ không từ khán đài.

Vậy điều gì thường xảy ra trong một trận 0-3 giữa một đội tầng 30 thế giới và một đội tầng 10 thế giới? Bóng chuyền nữ ở đẳng cấp này được định đoạt ở cuộc đấu giữa giao bóng và chuyền một. Khi giao bóng của đối phương đủ nặng để đẩy đường chuyền một ra khỏi vị trí lý tưởng, toàn bộ menu tấn công nhanh — bóng chuyền nhanh trước mặt, bóng bay sau lưng, các pha phối hợp lệch nhịp — biến mất. Hàng chắn đối phương không còn phải đoán nữa; họ chỉ việc đọc hai mũi tấn công cuối cùng và chờ sẵn. Điểm chắn nối tiếp điểm chắn, và thế trận trôi đi.

Đây là điểm mấu chốt mà người xem thường bỏ qua: bóng chuyền Việt Nam mang bản sắc Á Đông — nhanh, biến hóa, phụ thuộc vào chất lượng đường chuyền một. Và chính vì phụ thuộc, nó sụp nhanh hơn một nền bóng chuyền dựa trên sức mạnh khi gặp áp lực giao bóng đỉnh cao. Một đội đánh theo trường phái sức mạnh có thể sống sót qua những pha bóng hỏng bằng một cú đập cao tay; đó lại chính xác là thứ mà bộ khung Việt Nam được xây dựng ít nhất. Đây không phải vấn đề phong độ. Đây là quan hệ khắc chế giữa hai trường phái.

Hãy nhớ điều này khi đọc bất cứ tỷ số nào: "bóng chuyền không bóng" — thứ bóng chuyền thật sự — diễn ra trong khoảng thời gian trước khi bóng rời tay người chuyền hai. Một đội có thể thắng phần lớn số pha bóng dài mà vẫn thua trận, nếu họ thua gần hết những pha bóng ngắn. Và một trận 0-3 có thể là ba set 23-25 nghẹt thở, cũng có thể là ba set vỡ vụn. Không có tỷ số từng set, ta không thể phân biệt — mà sự phân biệt ấy lại quyết định cách đọc kết quả.

Nhưng đây là chỗ tôi muốn phản trực giác. Câu hỏi đúng không phải là "vì sao Việt Nam thua Trung Quốc". Câu hỏi đúng là: "Việt Nam còn cách nhóm huy chương bao xa". Thua Trung Quốc ở tứ kết là kết cục mặc định, là điều được dự báo trước, không phải một cú sốc. Điều đáng lo nằm ở chỗ khác: một nền bóng chuyền cứ đều đặn thua tứ kết trước Trung Quốc nhưng không thể thắng Hàn Quốc hay Thái Lan trong một trận loại trực tiếp sẽ mãi mắc kẹt ở nhóm 5-8. Con đường lên bục không đi qua việc đánh bại Trung Quốc; nó đi qua việc đánh bại đội đứng thứ tư châu Á.

Và có một biến số bị đánh giá thấp: may mắn của lá thăm. Thể thức Asiad ngắn đến mức một lần bốc thăm khác đi có thể mang lại một trận bán kết — nghĩa là một suất tranh huy chương — cho cùng một đội bóng. Đổ lỗi cho một trận thua trước đội mạnh nhất châu Á là đọc sai bản chất của giải đấu.

Còn một điểm mù nữa. Cú sốc thật sự của ngày thi đấu đầu tiên không nằm ở bóng chuyền. Nó nằm ở chỗ những môn được kỳ vọng — bắn súng, với ba xạ thủ không vượt qua vòng loại — lại không mang về gì, trong khi hai tấm huy chương đồng đến từ teqball và karate, những môn ít được chú ý. Kỳ vọng của chúng ta đã đặt nhầm chỗ từ trước khi đại hội khai mạc, chứ không phải bị thất vọng trong ngày đầu tiên.

Vậy nên tôi không xem trận thua này như một dấu hiệu đi xuống. Tôi xem nó như một tấm gương trung thực: Việt Nam đang ở đúng nơi mình đứng. Đêm Aichi không thuộc về người ghi điểm cuối cùng, mà thuộc về kẻ khiến cả một hệ thống phải nghiêng mình theo nhịp của mình — và đêm ấy, người khiến hệ thống nghiêng mình là đội bên kia lưới. Khoảng cách tới nhóm huy chương không đo bằng việc thua Trung Quốc bao nhiêu điểm, mà đo bằng việc có thắng nổi Hàn Quốc hay Thái Lan trong một trận một mất một còn hay không. Dữ liệu tiếp theo đáng chờ không phải là điểm số của trận này, mà là những cuộc đối đầu với chính hai đội ấy trong hai mùa giải tới.